Door minister Donner is op 20 april 2011 in een brief aan de Tweede Kamer uitleg gegeven over de 'Cloud Strategie' van de overheid. De voorgestelde strategie bevat geen nieuwe initiatieven en biedt geen nieuw perspectief op de inzet van ICT binnen de overheid. Het ontbreekt aan ambitie en vernieuwing. En dat is jammer, want Cloud Computing gaat nu juist over het fundamenteel anders toepassen van ICT. Een gemiste kans om te komen tot een meer flexibele en efficiëntere inzet van ICT die aansluit op de budgettaire en organisatorische uitdagingen waar de overheid de komende jaren voor staat.

Aanleiding voor de brief van Donner is de motie Van der Burg c.s. (19 mei 2010) waarin de regering wordt gevraagd om in navolging van landen als de Verenigde Staten, Japan en het Verenigd Koninkrijk een Cloud ("first") strategie te ontwikkelen voor de hele Nederlandse overheid. Een mooie voorzet van de Tweede Kamer om nog eens kritisch te kijken naar de toepassing van ICT. In tegenstelling tot de andere landen kiest de Nederlandse overheid voor een voorzichtige, afwachtende houding. Twee al lopende projecten ('Consolidatie datacenters' en 'Digitale Werkomgeving Rijk') vormen vanaf nu de aanzet tot een gesloten 'Rijkscloud'. Daarnaast worden er experimenten gestart met mogelijk kansrijke Cloud Computing toepassingen.

Geheel onduidelijk is waartoe de Cloud strategie gaat leiden, wat het oplevert en hoe de hele overheid hiervan kan profiteren. De Rijkscloud is slechts een puzzelstuk. Het was beter geweest als de minister Cloud Computing had gebruikt om richting te geven aan de toekomstige inzet van ICT en de manier waarop de regievoering over alle Cloud initiatieven binnen de hele overheid gaat plaatsvinden. Alleen dan kan de overheid profiteren van de voordelen die Cloud Computing biedt. Hier volgen drie adviezen aan de minister om de Cloud strategie richting, kleur en vorm te geven.

Formuleer een visie op ICT en vertaal deze naar principes

Het eerste advies is te definiëren waar de Nederlandse Cloud strategie eigenlijk toe gaat leiden. Of beter gezegd, waar de strategie van is afgeleid. De visie op ICT moet aansluiten bij de ontwikkelingen die de overheid doormaakt en vormt een stip op de horizon waar organisaties binnen de publieke sector zich op kunnen richten. De ontwikkelingen bij de overheid zijn helder: kleiner en transparanter, samenvoeging van organisaties, flexibele inzet van medewerkers, lagere kosten en last but not least, innoveren. De snelle digitalisering van de maatschappij gaat ook de overheid veranderen. Deze ontwikkelingen zijn niet uniek voor de Nederlandse overheid. Ook andere overheden en de private sector hebben met deze beweging te maken. Cloud Computing speelt in op de noodzakelijke veranderingen en past in de richting waarop organisaties veranderen. Kernbegrippen zijn : kosten, innovatie, flexibiliteit en onafhankelijkheid.

Zie Cloud Computing als een model voor de toepassing van ICT binnen de overheid en leidt hiervan de visie op ICT af. Het advies aan de minister luidt dan ook om de visie op ICT in de vorm van een aantal principes te definiëren en de eigenschappen van Cloud Computing hiervoor te gebruiken. Bijvoorbeeld: ICT wordt alleen nog als dienst afgenomen en betaald naar rato van gebruik; ICT middelen worden "online" aangevraagd en zijn (virtueel) direct en onbeperkt beschikbaar; Middelen en applicaties worden gedeeld en hergebruikt; Applicaties zijn onafhankelijk van locatie, organisatie of randapparatuur; Middelen en applicaties zijn gebaseerd op Cloud standaarden en architectuur; Elke organisatie binnen de publieke sector heeft een Cloud Strategie (Cloud "First").

Verleg de focus van zelf doen naar regievoering

Het tweede advies aan de minister luidt om van regievoering een speerpunt te maken en Cloud Computing te faciliteren voor de hele overheid. Van oudsher zijn organisaties binnen de publieke sector vooral gericht op het zelf uitdenken, bouwen en beheren van ICT infrastructuren en toepassingen. Cloud Computing vergt een fundamenteel andere houding. Uitgangspunt is niet zelf doen, maar regie voeren. Alleen door goede regievoering worden de baten gerealiseerd en risico's beheerst.

Wat ontbreekt in de brief van Donner is erkenning van het belang van regievoering (=cultuurverandering) en een aanzet tot de inrichting hiervan. Als Cloud Computing in de loop der jaren het IT-landschap gaat veranderen, hoe gaat de overheid hier dan mee om? De gesloten Rijkscloud gaat dit probleem niet oplossen. Deze richt zich in eerste instantie alleen op 'generieke' diensten binnen de Rijksoverheid. Pas bij "positieve ervaringen gaan we breder gebruik van deze Cloud bevorderen". Dat kan jaren duren. Organisaties binnen de publieke sector gaan ondertussen zelf aan de slag met Cloud Computing. Er ontstaat wildgroei en hetzelfde wiel wordt binnen de publieke sector vele malen opnieuw uitgevonden. Daarnaast gebruiken veel ambtenaren nu al, bewust of onbewust en soms tegen de regels in, Clouddiensten voor hun werk. Ook aan deze trend wordt geen aandacht besteed. Regievoering ontbreekt.

De Nederlandse overheid had er goed aan gedaan beter te kijken naar de Cloud strategie van de U.S. . De Federal Government voert regie en heeft een faciliterende rol voor de hele overheid. Hierdoor worden initiatieven gekanaliseerd en wordt binnen de publieke sector optimaal gebruik gemaakt van kennis, ervaring en middelen.

Maak van regievoering een speerpunt en faciliteer Cloud Computing voor de hele overheid door te zorgen voor: advies & voorlichting (o.a. over beveiliging en privacy), verzamelen en publiceren van best practices, certificering en accreditatie van Clouddiensten, gemeenschappelijke inkoop van generieke Clouddiensten, aanbieden van Clouddiensten via een OverheidsStore, (samen)werken aan architectuur, standaarden en interoperabiliteit.

Kies voor nauwe samenwerking met de private sector

Om meerdere redenen luidt het derde advies aan de minister om publiek-private samenwerking nadrukkelijk onderdeel te maken van de Cloud strategie. Volgens de brief aan de Tweede Kamer wordt de gesloten Rijkscloud in eigen beheer ingericht en ook door een eigen organisatie beheerd. Kennelijk gaat de Rijksoverheid zelf kennis en kunde opbouwen over de inrichting en beheer van Clouddiensten. Samenwerking met de private sector wordt niet genoemd terwijl dit een belangrijke voorwaarde is voor succes. Redenen hiervoor zijn: De overheid gaat de komende jaren te maken krijgen met een tekort aan ICT specialisten; De wereldwijde ontwikkelingen gaan te snel voor de overheid om allemaal zelf bij te houden; Initiële investeringen en risico's worden met de private sector gedeeld.

Erik Mark Meershoek