De overheid staat voor een ongekende bezuinigingsoperatie. Ingrijpende wijzigingen in sociale en andere voorzieningen zullen noodzakelijk zijn. En de overheid zelf zal goedkoper moeten worden. Maar in een tijd dat de onvrede van de burger de politieke verhoudingen danig op zijn kop zet, is 'alleen maar korten op voorzieningen en snijden in de bedrijfsvoering' geen optie. De burger wil niet eenzijdig de rekening van de crisis betalen in de vorm van minder voorzieningen. De burger wil een goedkopere, een kleinere, maar vooral ook een betere overheid. In die mix van op het oog elkaar uitsluitende eisen zoeken overheden een uitweg in innovatie. Innovatieve ideeën waarmee het mogelijk is om 'meer en beter voor minder' te realiseren.

Besparen met de kaasschaaf en het mes

De kaasschaaf heeft zijn positieve kanten. Als u denkt dat de organisatie wel wat veel vet op de botten heeft, is er niets mis met een algemene taakstelling van een paar procent. Daarmee wordt uw organisatie zeker goedkoper, waarschijnlijk zelfs zonder in te moeten boeten aan kwaliteit. Maar 10 à 20% is geen kaasschaaf meer. Dat grijpt diep in. De kans dat burgers en bedrijven daar beter van worden is klein. Een overheid met meer lef kiest misschien voor het maken van heldere keuzes en gaat op basis daarvan snijden in voorzieningen. Bijvoorbeeld minder geld voor maatschappelijk werk en welzijn, het mes in de sport en culturele subsidies of strenger omgaan met de bijzondere bijstand. Het risico van deze strategie is dat de maatschappelijke kosten op lange termijn hoger kunnen zijn dan de korte termijn besparingen. De kans is klein dat effecten optreden die burgers en bedrijven ervaren als 'beter'. Beide opties zijn voor de handliggend, maar in onze optiek volstrekt onvoldoende om de tegenstrijdige eisen die de samenleving stelt te verenigen. Dé uitdaging voor overheidsorganisaties is om te zoeken naar alternatieven die meer en beter kunnen realiseren, maar dan wel voor minder geld! Innovatie: beter voor minder In onze ogen biedt de crisis kansen voor innovatie. De druk om kosten te besparen met behoud of zelfs verbetering van kwaliteit maakt politici en medewerkers ontvankelijk voor nieuwe ideeën. Naast besparen met de kaasschaaf of het mes, zien wij drie strategieën voor overheden om op een innovatieve manier beter te worden tegen minder geld: samenwerken, diensten- en procesinnovaties en systeeminnovaties.

1. Innoveer door samenwerken

Samenwerken biedt interessante mogelijkheden voor besparingen en kwaliteitsverbetering als daardoor schaalvoordelen worden gecreëerd en de professionaliteit van de uitvoering van die taken vergroot wordt. Kleine organisaties kunnen hun kwetsbaarheid verminderen. U kunt daarbij denken aan het bundelen van ICT-voorzieningen van verschillende organisaties in Shared Service Centers en gemeenschappelijke WMO-uitvoeringsorganisaties. Logius beheert de bouwstenen voor onze e-overheid en ontwikkeld op basis daarvan nieuwe diensten voor haar afnemers. Samenwerking levert meer op als het dubbel werk voorkomt, zoals bij de gezamenlijke belastingkantoren van gemeenten en waterschappen. Zij verzamelen beide dezelfde vastgoedinformatie voor het bepalen van hun heffingen voor een bepaald belastinggebied. Naast schaalvoordelen hoeven zij door de samenwerking die informatie nog maar één keer te verzamelen en zijn kostenbesparingen tot 50% per object mogelijk.

2. Innoveer dienstverlening en processen

Innoveren van dienstverlening en procesinnovatie kan vaak door slimmer gebruik van ICT. Voorbeelden daarvan zijn digitale aanvragen van producten en diensten, zoals het uittreksel bevolkingsregister bij gemeenten en het digitaal indienen van aanvragen voor vergunningverlening. Logius ontwikkelt nu een dienst voor elektronisch betalen en factureren, met de potentie voor de afnemende overheidsorganisaties een aanzienlijke efficiëntieverbetering te realiseren. Veel organisaties hebben in de afgelopen 'vette' jaren fors geïnvesteerd in hun digitale systemen, zonder de mogelijkheden daarvan volledig te benutten. Dat biedt hun nu de kans om met relatief kleine investeringen de dubbelslag van beter tegen minder kosten te maken. Andere typen innovaties, zijn innovaties waarbij vanuit een ander paradigma naar de dienst wordt gekeken. Bijvoorbeeld de aanpak van Zoetermeer om kwijtschelding van WOZ-belasting automatisch te verlenen, waarbij de burger meldplicht heeft als de situatie verandert. En de aanpak van Heerenveen om bouwvergunningen niet meer te toetsen als de aanvrager verklaart volgens het bouwbesluit te bouwen. Hier worden verantwoordelijkheden anders belegd. Sturen vanuit wantrouwen wordt vervangen door sturen vanuit vertrouwen, met harde sancties voor misbruikers. Ze zijn aantrekkelijk omdat er vanuit het perspectief van burgers en bedrijven elementen in zitten van zelfsturing en autonomie hetgeen het gevoel van betere dienstverlening vergroot.

3. Innoveer het systeem

De meest complexe innovaties zijn systeemwijzigingen, fundamenteel andere manieren van sturen, van financieren en van voorzieningen leveren. Denk daarbij aan de introductie van de persoonsgebonden budgetten in de zorg, of de verschuiving in de filosofie bij de overgang van de oude bijstandswet naar de nieuwe Wet Werk en Bijstand, waarbij de nadruk verschoof van inkomensverstrekking naar begeleiding naar werk. Bij systeeminnovaties ligt de besluitvorming vaak op landelijk niveau en daardoor buiten de invloedsfeer van de eigen organisatie. Dat maakt ze minder aantrekkelijk voor het realiseren van bezuinigingen op korte termijn. Toch zien we ook hier 'lokale' innovaties. Een gemeente kan bijvoorbeeld afstappen van individuele subsidies aan welzijnsinstellingen en in plaats daarvan vragen om een integraal aanbod van instellingen gezamenlijk op een maatschappelijke vraag. Niet de instelling met haar activiteitenaanbod geldt als uitgangspunt, maar de maatschappelijke opgave die alleen door de welzijninstellingen gezamenlijk kan worden aangepakt. Het is een aanpak die samenwerking beloont, waardoor de kans op kwaliteitsverbetering bij gelijkblijvende of minder kosten toeneemt.

Innovatief bezuinigen snijdt aan twee kanten, maar gaat niet vanzelf

De eisen van de samenleving voor een goedkopere èn betere overheid zijn niet met elkaar in tegenspraak. De radicale taakstellingen die overheidsorganisaties te wachten staan zullen zeker pijn doen. De taakstelling biedt ook een kans voor verbetering door bestaande denkbeelden en werkwijzen ter discussie te stellen, om veelbelovende innovaties van anderen over te nemen en om zelf nieuwe innovaties vorm te geven. Wij adviseren overheidsorganisaties om niet naar direct naar de kaasschaaf of het mes te grijpen, maar zorgvuldig de opties voor drie andere strategieën te verkennen: samenwerken, diensten- en procesinnovaties en systeeminnovaties. Helaas zullen systeeminnovaties voor de korte termijn taakstelling vaak geen soelaas bieden. Wij adviseren overheidsorganisatie om voor de korte termijn vooral te kijken naar samenwerking en diensten- en procesinnovaties. Door gestructureerd te zoek naar opties om innovatief te bezuinigen komt goedkoper èn beter binnen handbereik.

Marc Gill'ard